Dini Stavenga-van der Waals over Kees Verhoog

Op 7 januari 2023 haalde ds. Dini Stavenga- Van der Waals in Buitenpost herinneringen op aan haar oud-ambtsgenoot en vriend ds Kees Verhoog. In een periode van een krappe tien jaar, tot aan het overlijden van Kees, trokken ze veel met elkaar op.

Ds. Dini Stavenga-van der Waals begint het gesprek met een verwijzing naar een artikel waarin de lange benen van de charmante Kees Verhoog worden benoemd. En Gerben Stavenga, haar echtgenoot, heeft een foto van Kees met hervormde oom en tante van Gerben. Dit typeert de oecumenische geest van Kees – hij zat niet ‘in het hokje van de navolgelingen van Kuyper’, zoals ds. Stavenga stelt. Hij is volgens Stavenga sterk beïnvloed door Frans Breukelman, Karl Barth en K.H. Miskotte. ‘Kees was een heel open-minded persoon’.

Als studente in Leiden maakte Stavenga een studieweek mee van de NCSV (Nederlandse Christen-Studenten Vereniging) geleid door dominee Frans Breukelman. Door zijn manier van de Bijbel uitleggen, zijn begeesterende manier van spreken en zijn nadruk op wat de schrijvers van de Bijbel willen vertellen, besloot zij de overstap te maken van haar studie Geschiedenis naar Theologie.

Frans Breukelman is het toenmalig hervormd theologische seminarium in Doorn, Hijdepark, eens binnengereden met zijn lelijke eendje. Die anekdote kenmerkt zijn vrije omgangsvormen, die zich niet alleen daar uitte, maar die zich ook thuis deden gelden. ‘Ik wist niet wat me overkwam aan rommel in Huize Breukelman, maar tegelijkertijd was er enorm veel mogelijk’, vertelt ds. Stavenga. Studenten die later naam en faam gemaakt hebben logeerden veelvuldig in zijn pastorie in Simonshaven.  Breed had de familie Breukelman het niet: ‘Zijn vrouw Mijntje, die zus was van Kees Verhoog, en zoon Frans raapten aardappelen die na het rooien bleven liggen. Het collectezakje werd op tafel leeggegooid. Met dat wat op tafel lag moest Mijntje het die week doen’  Een aanzienlijk deel van het inkomen ging bovendien vaak op aan de uitgebreide boekencollectie van vader Frans. Miskotte beschreef in de inleiding van de ‘De doem van het dualisme’ (in deel 1 van de serie Om het levende Woord) over wat hij zag als het perfectionisme van Breukelman, dat ertoe leidde dat veel van wat Breukelman heeft geschreven pas na zijn overlijden door leerlingen werd gepubliceerd. Toen ds. Breukelman in 1993 overleed, leidde Dini Stavenga samen met ‘jonge’ Frans de afscheidsdienst. Volgens haar kwam het wellicht door enige onmin in de familie Verhoog dat Kees deze rol niet kreeg toebedeeld.  

Dini en Kees ontmoetten elkaar voor het eerst waarschijnlijk via deze leerhuizen, die Breukelman later ook in Finkum (bij Leeuwarden) zou voortzetten. Zoals bij Breukelman voelde Stavenga ook direct een klik met Kees, die net als Frans een sterk gevoel voor humor bezat.  

De vriendschap tussen Kees en Dini kreeg later ook een professioneel karakter. Dini Stavenga was sinds augustus 1987 namelijk missionair toeruster van de Hervormde kerk in Friesland. In die functie informeerde ze gemeenten in Friesland over kerken wereldwijd, maar werkte ze ook aan de betrokkenheid van de kerken bij de eigen samenleving. Zo was Stavenga actief binnen de Commissie voor het Gemeente Apostolaat, de zogenaamde Apo’s. De evenknie van het hervormde Gemeente Apostolaat bij de gereformeerden heette de Deputaten voor Evangelisatie, die werden afgekort tot de Eva’s. ‘En wie was daar de voorzitter van? Kees Verhoog’, stelt Stavenga retorisch.

Door de in dat werk ontstane vriendschap met Kees kwam ze regelmatig bij de familie Verhoog langs, die inmiddels een huis aan de Zeedijk te Ferwerd had betrokken.  Ook in de periode dat Annet terminaal ziek in de achterkamer lag en ook bij Kees kanker was ontdekt kwam ze trouw op visite. In haar afscheidsspeech als missionair toeruster in 1997, niet lang na het overlijden van Kees Verhoog, wijdde ze nog enkele woorden aan hem.

 

Samen op weg

Over Samen op Weg vertelt Dini dat men toch zeker veertig jaar werkte aan het samenbrengen van de Gereformeerde en Hervormde kerk. Met Pinksteren 1961 stuurden 18 hervormde en gereformeerde predikanten, onder wie studentenpredikant dr. E.J. Beker, de eerste oproep naar hun kerken om toch te komen tot een vorm van samengaan.  Theologisch waren er huns inziens geen onoverkomelijke verschillen.  Maar naast de leer bleef er ook het leven: Niet alleen theologisch verschilden de hervormden en gereformeerden van elkaar. In sociale zin heerste er in de gereformeerde kerk een soort clubdenken, zegt Stavenga.. Ze hekelt dit clubgevoel, dat ze zelfs nu terugziet in de kerkgids, waar overzichten van leden met naam vermeld worden. Binnen de Hervormde kerk zou zoiets niet gebeuren, stelt ze. Daar lag de grens tussen kerkelijk en niet kerkelijk veel minder scherp. Het ging bij de gereformeerden over “onze kerk’’, terwijl de hervormden het hadden over ‘een kerk’ te midden van de samenleving, ten dienste van de samenleving.

Hervormden waren wat vrijer, ‘’de lichte lieden’’, met af en toe een tegenbeweging, soms onder invloed van gereformeerden. Deze twee kerken, niet zo verschillend in theologie, maar wel in karakter, moesten worden samengevoegd. Stavenga heeft dit Samen-op-Wegproces als een geestdodend proces ervaren, waar energie in gestoken werd, die ook anders aangewend had kunnen worden.  In 2004 leidde het tot de vorming van de PKN. Achteraf had Stavenga liever een nauwe samenwerking gezien, in plaats van een fusie. Inmiddels hebben ook veel leden de gefuseerde kerk verlaten, misschien ook wel door het verlies van het vertrouwde karakter van de eigen kerk, raadt Stavenga. Terugkijkend was Kees in een eerder stadium bezig met Samen op Weg, toen er van ‘een geestdodend proces’ nog geen sprake was. Hij zat veel op een lijn met Dini Stavenga en zij zetten samen de toon in de commissie.

Schaatsen op zondag

Kees was een erg actieve dominee, deed veel pastoraal werk en moest daarom de preek wel eens pas op zaterdagavond schrijven;overigens niet vreemd voor een dominee. Stavenga herkent zichzelf daar ook in. Volgens Dini kwam Kees ondanks zijn charmante karakter soms in conflictueuze situaties terecht. Antwerpen was dan wel zijn glorietijd, omdat hij daar vrij en oecumenisch bezig kon zijn en er een flamboyantere levensstijl op na kon houden. In Franeker en Winsum moet dat moeilijker zijn geweest, omdat niet iedereen zich in zijn opvattingen kon vinden:  Zo vond hij het prima dat men op zondag schaatste, tot ergernis van het behoudende smaldeel – als het een smaldeel was! – van de gemeente. In Oude Wetering waren ze nog conservatiever dan in Winsum, oordeelt Stavenga.

Dominee Verhoog ontwierp ook veel cursussen en gaf aan Stavenga twee ordners mee om volwassenen catechese te geven. In die ordners stond ook een citaat van Rabbi Boenam: ‘Gott spricht!’– er wordt iets tot ons mensen gezegd !   Dat is het meest kenmerkende van Israëls God, dat hij spreekt.  

Toen Kees Verhoog in 1996 overleed, werd net als bij Annet de uitvaart geleid door ds Theo Korteweg. Stavenga vindt het opmerkelijk, dat bij de uitvaart van de oecumenische Kees Verhoog juist hij voorging. Stavenga zag in hem niet de oecumenische houding van Kees, en herinnert zich enkele stellig anti-Barthiaanse standpunten. Tegen Dini zou Kees overigens gezegd hebben, dat hij overwogen had om haar zijn uitvaart te laten leiden, maar dat hij Theo niet wilde passeren. Dit opbiechten was volgens Gerben Stavenga veelzeggend voor Kees: een open en eerlijke persoonlijkheid. Dat toch Theo de uitvaart leidde, tekende volgens Stavenga ook de trouw aan zijn vrienden.

Twee-en-een-halve dominee
De ontkerkelijking heeft Friesland niet overgeslagen. Kees was niet zo gefocust op aanpassing om nieuwe gemeenteleden te trekken en zo de ontkerkelijking tegen te gaan. maar keek vooral naar de rol van de kerk in de samenleving. Het aantal leden was hierbij van secundair belang. Kees bleef dan ook vrolijk. 

In 1987 verhuisden Dini en Gerben Stavenga naar Buitenpost. De hervormde kerk zat toen ‘s zondags helemaal vol, de gereformeerde kerk had zelfs twee galerijen en moest een extra dienst houden om iedereen kwijt te kunnen. Gereformeerden hadden toen tweeëneenhalve dominee, de hervormden een. Dertig jaar later zitten er in de enkele PKN-dienst zeventig tot tachtig mensen. Gemeenteleden, die tegen de fusie waren, hebben zich aangesloten bij kerken ter rechterzijde of zijn randkerkelijk geworden. Het aantal dominees zal in deze gemeente op termijn teruggaan naar één. De fusie heeft in dat opzicht dus niets opgeleverd.

Nota bene: Jacqueline van der Waals, een favoriete dichteres van Annet Verhoog, is in de verte familie van Dini. Vanwege de vele vragen over hun veronderstelde verwantschap weet ze veel van de dichteres af en heeft ze zelf wel eens wat over haar geschreven.